Güntay Gəncalp

Asif Əfəndiyevin görüşləri üzərinə bir incələmə

Uzun zamandır Asif Əfəndiyevin kimliyi üzərinə bir şeylər yazmaq istəmişimdir. Fürsət ələ düşmüşkən bu yazını yazmaq istəyirəm.
Asif Əfəndiyev stalinizimin və hizbullah teror örgütünün Azərbaycanda üzdən iraq "fəlsəfə"yə yansımasından başqa bir şey olmamışdır. Deyəcəksiniz ki, Asif Əfəndiyevlə hizbullah teror örgütünün nə əlaqəsi var? Bunu yazımın axışı içində açıqlayacağam.
Asif Əfəndiyev hizbullah və Stalin metodu ilə Qərblə Şərqi bir-birinin düşməni olaraq görür. Çünkü onun üzdən iraq “fəlsəfə”si düşmənlik və inkar üzərində qurulmuşdur. Baxın bu adamın fikrinə: “Qərb Şərqə: Atom bombası istifadə etməsəm, ölənə bənzəmirsən. Şərq Qərbə: Atom bombası olmasa da məhv olacaqsan.” Bu cümlə xumeyni faşizminin Asif Əfəndiyev dili ilə söylənməsindən başqa bir şey deyildir. Asif Əfəndiyev bu nifrət və düşmənlik çağrışdıran fikirlərini həyatında 5 kitabı axıra qədər oxumamış təcrübəsiz 6-7 gənc adama təlqin etmək üçün Şərqlə bağlı saxta tarix anlayışı uydurmaq zorunda qalmışdır. Bu tarix anlayışını da elmi bilgilərlə deyil, peyqəmbəranə ilhamlarla öyrənmişdir! Bu üzdən tarixdə hər zaman Qərb Şərqdən öyrənmişdir Asif Əfəndiyevə görə və indi də Qərb Şərqdən öyrənmək üçün gəlib Asif Əfəndiyevin sərsəm fikirlərini öyrənməli imiş.

Asif Əfəndiyevin hər cümləsini incələyib bu adamın nə qədər kinli olduğunu, nə qədər cahil olduğunu isbatlamaq çox asan işdir. Lakin içi nifrət və kinlə dolu olan bu adamın sadəcə “peyqəmbər”liyinə “filosof”luğuna, “alim”liyinə nəzər salalım.
Asif Əfəndiyev peyqəmbər olduğunu iddia edir, islam düşmənidir və yeni bir “din” yaratdığını iddia etmişdir. Sözlərin etimoloji anlamını bilmədiyi üçün də “yox, mən din yaratmamışam, inam yaratmışam.”- deyirdi. Əslində isə, “din”, “inam” sözündən daha dərin və geniş qapsamlı bir qavramdır. “İnam” dinin içində bir cüzdən ibarətdir.

Bu kiçik dartışmaların içinə girmək istəmirəm. Söz qonusu bir fanatizmin incələnməsidir. Einistein “Atomu analiz etmək çox asandır, ancaq bir fanatiyi islah etmək çox çətindir.”- deyir. Burada Asif Əfəndiyev fanatizmini incələmək söz qonusudur ki, bizim, özəlliklə bilgisiz, təcrübəsiz gənc insanlarımız bu fanatizmin toruna düşməsinlər.

Asif “peyqəmbər” islam düşmənıiyi edə-edə bütünü ilə islam kültürünün məhsulu olan sözlərlə bir yeni din yaratdığını iddia etdi. Bu “peyqəmbər”in yazılarında və sonra da heç bir estetik yönü olmayan bağırtılı nitqlərində keçən sözlər bunlardır: “mütləq”, “mənəviyat”, “idrak”, “iradə”. Bu sözlərin önünə “mütləq” sözünü artırır və ruhun nə olduğu sualına cavab tapdığını iddia edir. Asif “peyqəmbər”ə görə, ruh yəni “mütləq iradə”, “mütləq mənəviyat”, “mütləq inanm”, “mütləq idrak”! İnsanlıq tarixində bu qədər cahil və geri zəkalı insan tapmaq mümkün ola bilərmi? Üç-dörd sözlə ruhun, yəni bilinməzliyin cavabını necə vermək olar? İnsanın bilgi sahəsi üç qismə ayrılır: 1. Bilinənlər. 2. Bilinməsi mümkün olanlar. 3. Bilinməsi heç bir zaman mümkün olmayanlar.

Asif Əfəndiyev bilinməsi mümkün olmayanları da bildiyini iddia etdiyi üçün bilinənləri də təhrif etmişdir. Mütləqiyətin tarix boyu düşüncədə, politikada, sosial davranışlarda törətdiyi təxribatlar nəticəsində insanlıq dində pluralizm olamalıdır düşüncəsinə varmışdır. Belə bir ortamda Azərbaycan insanının düşüncəsini mütləqiyətin qaranlıqlarına gömən cəhalətin ortaya çıxması böyük bir uğursuzluqdur. Modern dünyanın əsas sorunu bundan ibarətdir ki, “mən bilirəm”lə, “mən inanıram”ın sınırları bəlli edilməlidir. “Mən inanıram” və belə olmalıdır düşüncəsi insanlığa böyük zərər vermişdir. Çünkü inanc məsələsində elmin rolu çox azdır. Bilgi və inanc tarix boyu qarşı-qarşıya durmuşlar. Bilgi insan ağlını dərinləşdirmiş, inanc insan ağlını qaranlığa gömmüşdür. Sonunda modernitə gəlmiş və bilgini insanlığın ortaq sorunu kimi qəbul etmiş və inanc məsələsini insanın bireysəl sorununa dönüşdürmüşdür. Tam bu aydınlanma sürəci dünyada davam edərkən Asif Əfəndiyev cəhaləti bəzi təcrübəsiz gənc adamları öz qaranlığında həzm etməyi başarmışdır.

Asif Əfəndiyev özünü məsxərə edib və peyqəmbər adlandırdı. Həm də bütün peyqəmbərlərdən ən üstün olanı. Bunu biz qoyaq onun ağlının əksikliyinin hesabına. Ancaq onun “fəlsəfə”si və “fəlsəfə”sinin tarixi kökənləri üzərində duralım.
Asif Əfəndiyev “Azərbaycanımız və Azərbaycanlılığımız” adında bir tezis irəli sürür. Ortaya qoyduğu bu tarixi evrələrdəki bilgilər üçün bir tək qaynaq vermir.

Zərdüştü idealizə edir Əfəndiyev. Tarixdə Zərdüştün olmadığı ortaya çıxır. Maraqlananlar mənim tərcümə etdiyim Nasir Purpirarın “On iki əsr sükut” kitabını oxuya bilərlər. Zərdüşt haqqında bir tək elmi qaynaq və kitab yoxdur. Bunların hamısı XIX əsrdə Batı emperialistlərinin uzun vədəli istəkləri doğrultusunda meydana çıxır. Əlbəttə Zərdüşt heyranlığını edən sadəcə Əfəndiyev olmamışdır. Bir sürü tarix heyranı bilgisiz adam Bakıda “hürmüzd işığı”nın “ehtişam”ından danışarlar.

Əfəndiyevin güvəndiyi tarixi olaylardan biri də hürufizmdir. Klassik ədəbiyatı yaxşı bilmədiyi üçün Əfəndiyev ağlındakı bəzi terminlərlə hürufi kimliyi yaratmışdır. Əfəndiyevin quraq vurmuş xəyalındakı hürufizmlə tarixdəki gerçək hürufilik arasında heç bir bağ və ilişki yoxdur. Əfəndiyevin hürufilər haqqındakı bilgi qaynağı “Nəsimi” filminə dayanmışdır. “Nəsimi” filminin də hürufiliklə heç bir əlaqəsi yoxdur. Bu film də İsa Hüseynovun utopiyasının ürünüdür. Ancaq hər halda adından da bəlli olduğu kimi bir filmdir. Əfəndiyev Fəzlullah Nəiminin heç bir əsərini oxumamışdır. Nəiminin görüşləri ən çox onun şeirlərində əks olunmuşdur. Bu şeirin də dilini bilmədiyi üçün yenə də peyqəmbərlik istedadı ilə tarixlə təmassa keçmiş, peyqəmbərlik ilhamı ilə Nəimi ilə irtibat qurmuş və onun görüşlərinin nə olduğunu öyrənmişdir! Çünkü Əfəndiyevin özündən də soruşanda ki, bu bilgilərin qaynağı nədir? Belə cavab verirdi: “Atanın bilgilərinin qaynağı olmaz, o bilgilər ruhi təmas yolu ilə əldə edilir.” Bunun adı peyqəmbərlikdir. Yəni peyqəmbərlərin verdiyi bilgilər qaynaqsız olmuşdur. Peyqəmbərlər haqqında bu xəbəri eşidən Əfəndiyev bu şəkildə davranırdı. O zaman adama soranda ki, “bu bilgilərin doğru olduğunu necə isbatlamaq olar?” Adam deyirdi ki, bu bilgilərin isbata ehtiyacı yoxdur, çünkü “Ata!” söyləmişdir. Yəni bu şəkildə divanəvar söyləntilər.

Əfəndiyevin haqqında heç bir bilgisi olmayan şəxsiyətlərdən birisi də Füzuli olmuşdur. Bu adamın Füzuli ilə bağlı yazdıqları bütün yazılar Füzuliyə qarşı şarlatanlıqdan başqa bir şey olmamışdır.

Əfəndiyev daha sonra Babək Xürrəmdin haqqında da tarixlə əlaqəsi olmayan və ruhi təmass yolu ilə əldə etdiyi bilgiləri söyləyir. Oysa babək haqqında və Xürrəmlik haqqında geniş bilgi mövcuddur. Özəlliklə Həna Əlfaxuri və Xəlil Əlcərin verdiyi bilgilər bu açıdan çox önəmlidir.
Əfəndiyev, haqqında heç bir bilgisi olmayan muğamlar haqqında bir sürü gerçək dışı və muğam fəlsəfəsi ilə heç bir ilişkisi və ilintisi olmayan “bilgi”lər söyləmişdir. Farabinin kimliyi haqqında, onun musiqi haqqındakı veriləri haqqında, İbni Sinanın muğamlar haqqındakı verilərindən, Urməvinin musiqi haqqında yazdığı kitablardan heç bir xəbəri olmayan Əfəndiyev yenə də peyqəmbəranə ilhamla muğamlar haqqında da sayaqlamalarına davam edir. Bütün bu bilgi dışı, utopiyaların məhsulu olan söyləntilərini də “Azərbaycanlılığımız” olaraq tanımlayır. Muğamlarla sufilərəin arasında bir ilişki olduğunu söyləyir, sonra da muğamat islama qarşı imiş deyir! Xəyalpərəst peyqəmbər anlamır, ya da anlamaq istəmir ki, təsəvvüf islam kültürünün nəticəsidir. Muğamat da öz tarixi evrələrini islamdan sonra, islam kültürü içində şəkilləndirmişdir. Ancaq bu peyqəmbər üçün heç bir bilgi və olayların tarixi qaynaşımı lazım deyilmiş.

Bu utopiya ilə uğraşan adam Azərbaycanın fəlakətlərinin də əsasıni çox uzaqlara aparır. Midyanın süqutundan başlayırmış fəlakətimiz!!! O zaman Midyanın sqqutunu əngəlləməli imişik. O zaman Midiya süqut etməsə imiş, Azərbaycan dünyanın super dövləti olacaqmış. Heç bir tarix sosiologiyasına dayanmadan Midyanın süqutunu Azərbaycanın birinci fəlakəti sayır. Çocuq oyuncağı. Əfəndiyevin Midiyalılar haqqındakı araşdırmaları və bilgiləri bir tək yarpaqlıq olmamışdır. Sadəcə bir tək cümlə ilə “Midiyanın süqutu bizim fəlakətimizin başlanğıc nöqtəsi olmuş”- deyir. Fəlakətimizin kökünü 2600 il bundan öncəyə aparır, utopiyasının gücü ilə. Adama sormazlarmı ki, hər dövlətin, hər imperatorluğun, hər bir olayın tarixi sürəc içində çöküş evrələri də olursa, Midyanın süqutunun bugünkü Azərbaycanla nə əlaqəsi? Yəni biz 2600 bundan öncə bədbəxt edilmişik Əfəndiyevə görə! Oysa yüz illər boyunca bütün dünyanı biz türklər idarə etmişik Midyadan sonra. Ən şanlı iqtidar günlərimiz Midyadan sonra başlamış. Ancaq Əfəndiyev güya Midya dönəmində saxta bir Zərdüşt varmış deyə, onun süqutunu katastrofik xəbər kimi duyurur və ən önəmlisi də budur ki, bu adam Midyanın çöküş səbəblərini də bilmir.

Bu şəkildə Əfəndiyev utopiyasının ürünü olan fəlakətləri davam edir və Babəkin mğlubiyətini, Çaldıran savaşını, 20 yanvarı fəlakətlər olaraq sayır. Yəni tarixə stalinist, xumeyniçi bir baxış. Yəni tarixi ideologiyanın həbsxanasına soxmaq. Tarixi İbni Xəldunun ortaya qoyduğu bir metodla incələyəcək olsaq, yəni olayın səbəbini, nəticəsini, səbəb-nəticə arasındakı ilişkiləri incələyəcək olsaq görəcəyik ki, Çaldıran heç də bir fəlakət olmamışdır. Çaldıranda Şah İsmayılın məğlubiyəti türklüyün yazqısı açısından yaxşı olmuşdur. Çünkü Şah İsmayıl bir fars milliyətçisi idi. Başına tac qoyarkən andiçmə mərasimində oxuduğu cümlələr bugünkü fars milliyətçilərinin şüarıdır. Şah İsmayılı Şüubiyə yetişdirdi. Ona görə də Şah İsmayılın düşüncə qaynağı da Şahnamə olmuşdur. Ancaq ruslar Əfəndiyevin də ağlına soxmuşlar ki, Çaldıran sizin fəlakətinizdir. Nədən Teymur-bayəzid savaşını fəlakət görmür bu xəyalpərəst adam?

20 yanvar hadisəsi nədən bizim fəlakətimiz olsun? 20 yanvar öz istiqbalı, bağımsızlığı uğrunda savaşan bir millətin ən şanlı tarixinin göstərgəsidir. Öz qurtuluşu yolunda savaşıb şəhid olan bir millətin qanlı gününü fəlakət deyil, qurtuluş günü olaraq görmək lazımdır.
Qərbin bu qədər fəlsəfi cərəyanlarının yanında sönük görünən Əfəndiyevin Qərb düşmənliyi etməsi təbiidir.
İslam kültüründən bəzi qavramları alıb yanlış yozub özünə din düzəldən Əfəndiyev dilimizi də doğru dürüst bilmirdi.
Əfəndiyev islam kültürü ilə yüklü və yükümlü olan qavramları qullanmışdır. Bu qavramlar yüz illər boyunca artıq özünə yer etmişdir və qavramların daşıdıqları mənəvi yükü dəyişdirmək mümkün olmaz. Bu üzdən də ya bu qavramları doğru qullanacaqsan, ya da özün öz fəlsəfəni anlada bilmən üçün yeni qavramlar yaradacaqsan. Fəlsəfənin görəvi də budur zatən.

Əfəndiyev, Stalin istibdadı vurmuş ağlının ürünlərini bu şəkildə formolizə edir:

1.Mütləqə inam. Peyqəmbər Əfəndiyevin dediyinə görə buradakı “mütləq” Allah deyilmiş, başqa şeymiş. Adam o qədər özünü tarix bilgilərindən təcrid etmiş və öz ağlının quruntularına inanmış ki, islam və digər din tarixlərində yazılan təfsirləri görməzlikdən gəlmişdir. Minlərcə cild kitablarda “mütləq” qavramı üzərinə təfsirlər edilmiş və varlığı vacib və mütləq olanın ancaq Tanrı olduğu üzərində durulmuşdur. Əfəndiyev isə bütün bunları bir yana buraxıb və sanki, “mütləq” sözünü ilk dəfə bu adam tapıb fəlsəfəyə gətirmiş kimi, mütləq və tanrı sınırlarını ayırd etməyə çalışmışdır.

2.Kamil insan. Bu da Əfəndiyev peyqəmbərin üzərində durduğu anlayışlardan biridir. “Kamil insan” təsəvvüfdə, irfanda çox yayqın olmuşdur. Lakin irfanda yayqın olan “kamil insan” bir dialektik sürəcin ürünüdür. Əfəndiyev peyqəmbərin söylədiyi kimi deyildir. Əfəndiyev bu anlayışı da islam kültürünün məhsulu olan irfandan borc almış və sonra da islam düşmənliyi etməyə davam etmişdir. Mən demək istəmirəm ki, nədən islam düşmənliyi etmişdir. Bu, hər kəsin özünün biləcəyi işdir, demək istədiyim budur ki, bu adam öz düşməninin qavramlarından döörd əlli yapşmışdır. Çünkü dil bilgisi o qədər çürük və zəif olmuşdur ki, öz “fəlsəfə”sini anladacaq bir tək qavram ürətməmişdir.

3.Özümlü Şərq. Əfəndiyevin utopiyası yenə də Şərqi idealizə etməyə başlamış və sonra da belə qərara gəlmişdir ki, bu ideal Şərq Qərbin bəlasından, Qərbin əxlaqsızlığından qurtulmaq üçün diqqətli olmalı və özünü qorumalı imiş. Harda olmuş Şərqdə “insan haqları?”. Əfəndiyevin utopiya və qaranlıq xəyalları Şərqin harasından çıxarıb gətirir bu aydın dünyanı. Tarix elmində keçmişi bu günün qavramları ilə incələmək böyük xətadır. Belə şeylər Əfəndiyev peyqəmbərin başına girmir və Qərb kültürünün ürünü olan “insan haqları” kimi anlayışları Şərqin istibdad vurmuş qaranlıq tarixndə görür. Gerçəkdən adam nə qədər cahil olmalı imiş!!! Əgər Qərb olmasaydı bu gün Şərq bitin-birənin içində çabalayıb duracaqdı. Əgər Şərqdə bu gün bu qədər istibdad varsa, görün daha əskilərdə nələr olmuş. Hansı mənəvi dünyanı idealizə edir Əfəndiyevin utopiyası?

4.Atalıq üsul-idarəsi. Bu da Əfəndiyev peyqəmbərin ilkələrindən biridir. Şərq kültürünə uyqun olaraq erkəkmərkəzli bir dünyaya baxış. Ata yetişməli imiş və bütün siyasi iqtidarı əlində bulundurmalı imiş. Bunun Şərq istibdadı ilə nə fərqi var? Heç bir fərqi yoxdur. Şah sözünün yerinə “ata” sözü deyilir. Necə ki, İranda tacın yerinə əmmamənin qoyulması istibdadın mahiyətini dəyişmədi. Bu üzdən də Əfəndiyev peyqəmbər ömrünün sonuna qədər demokratiyaya qarşı estetik olmayan səsi ilə bağıra-bağıra öldü.

5.Ləyaqətli bəşər. Əfəndiyevin bu şablon sözləri modern bir insanın qusmağına səbəb ola bilər yalnız. Yəni bu zir-zibil sözlərə görə adamın mədəsi bulanır və qusmağı gəlir. “ləyaqət” sözü də ərəbcədir. Əfəndiyev heç bir zaman bu sözünün nə etimologiyasını bildi, nə də yayqın olan anlamını anladı. Əfəndiyev ilkələri əsasında yaşayan insan sonunda ləyaqətli olacaqmış!
Bütün bunlar Şərqdə yayqın olan, İranda Xumeyni inqilabında iqtidara daşınan, Stalin timsalında geniş təcrübə qazanan ilkələrdən başqa bir şey deyildir. Şərqin düşüncə pluralizminə, vicdan azadlığına haq tanımayan istibdad vurmuş kültürünün ürünüdür. Əfəndiyevin dediklərində nə kimi yeniliklər var?

15.03.2009