«Nizami Cəfərov MQU-da oxusaydı, ona «iki» yazardım»

Çingiz Hüseynov: «Həmişə «İlahi, qoru məni mükafatlardan!» demişəm»

«Əsl qələm sahibi o dünyada da yazmaqdadır»

Bu gün tanınmış azərbaycanlı yazıçı Çingiz Hüseynovun 80 yaşı tamam olur. Ömrünün yubiley gününü vətəndən kənarda – yaşadığı Moskva şəhərində qeyd edən hörmətli yazıçımız müsahibə alamaq niyyətimizi məmuniyyətlə qəbul etdi. Sullarımızı göndərdik, o da çox gözlətmədi, özünəməxsus tərzdə cavablandırıb bizə göndərdi. Suallarımzdan əvvəl Cingiz Hüseynovu yubley münasibəti ilə təbrik edib, ona uzun ömr, cansağılı, yaradlıcılıq eşqi arzulamışdıq.
Amma cavablarından belə təəssurat aldıq ki, o heç də yubley əhval-ruhiyyəsində deyil.

- Çingiz müəllim, insan ömrünün mərhələlərinə müxtəlif yanaşmalar var. Məsələn gəncliyi romantika, ahıl yaşı, necə ki, Siz artıq bu mərhələdəsiniz, müdriklik adlandırırlar. Bu baxışlara münasibətiniz necədir?
- Səksən yasıma inanmıram - hami deyir, təbrik edir, təəccüblə dinləyirəm, sanki mənə aid deyil. İndi mənə inanmazsınız, vaxtında haqlı olduğumu duyacaqsınız.
- Çingiz Hüseynov yaradıcılığının müdriklik mərhələsinə qədəm qoyduğunu demək olarmı?
- Hər dövrdə müdriklik ya var, va yox, bu, yaşla bağlı deyil.
- Bu elə dövrdür ki, Markes ədəbiyyatdan getdiyini elan etdi. Siz də bu barədə düşünürsünüzmü?
- Bu kimi elanlarını cox eşitmişəm: əsl qələm sahibi o dünyada da yazmaqdadır.
- Sizin yaradıcılığınız, hadisələrə yanaşma tərziniz Anardan, Əkrəm Əylislidən, Elçindən fərqlənir. Bu, rus mühitində yaşamağınızdan irəli gəlir, yoxsa xarakterdən?
- Hərə öz ömrünü yaşayır. Mənim meyarım və azadlıq dərəcəm onlardan fərqlidir.
- Ümumiyyətlə, rus dilində yazmağın üstünlükləri nədən ibarətdir?
- Mən məcburən yazılarımda rus dilinə kecdim, bu haqda cox demişəm və yazmışam. Mənim iki orjinalı olan yalnız bircə romanım var: «Fətəlin Fəthi» - «Fətəli fəthi», və bu romanlar arasında hətta süjet baxımından, həcmini demirəm dil və oxucu hökmündən doğan cox-cox fərqlər var. O və ya bu dildə yazmağın hec bir üstünlüyü-əksikliyi yoxdur. Məsələ capdadır – «Məmiş»in əl-qolunu sındırdılar, şikəst halına salıb çap etdilər, «Ailə gizlinləri» Bakıda cıxa bilməzdi, elə iki cildli «Doktor N» və «Tamaşalı oyunlar» romanlarım da. Həqiqəti eşitməkdən məhrumuq.
- Bu günlərdə oxuduğum Şostakoviçin xatirələri məndə bir sıra suallar yaratdı. Nədən Üzeyir bəy, Səməd Vurğun və digərləri bu yöndə bir addım atmadı. Səbəblər sırasında rus və Azərbaycan mühitindəki fərqlər, bizim uzun illər imperiya əsarətində qalmağımız rol oynadı, yoxsa başqa məqamlar da var. Necə düşünürsünüz?
- Səbəb elementar qorxaqlıqdır. Bu haqda xatirələrimdə yazmışam, yaxınlarda inşallah çıxmalıdır, onda danışarıq.
- Sizin sovet dövründə Azərbaycanda öz dilimizdə nəşr olunan ilk kitabınız «Fətəli fəthi» geniş rezonans doğurdu. Bu, əsərin ailə, yoxsa sosial janrda olmasından irəli gəlirdi, yaxud başqa səbəblər vardı?
- Yeganə səbəb əsərdə özünü göstərən, hər səhifəsində duyulan ruh, qələm azadlığıdır.
- Çingiz müəllim, Sizdə mükafata münasibət necədir və ümumiyyətlə, mükafata meyllilik varmı?
- Heç bir, təkrar edirəm, heç bir! Rəsmi mükafat şəxsi təşəbbüsə, piara, xahişə bağlıdır, odur ki həmişə «İlahi, qoru məni bu kimi mükafatlardan! demişəm.
- Ədəbi mükafatlardan hansını daha yüksək qiymətləndirisiniz?
- Mükafatlar, hətta Nobel də siyasət oyunlarına bağlıdır, siyasətdən doğur. Fəxr etdiyim bircə ədəbi mukafatım var: «Drujba narodov\" jurnalının nəsr üzrə birinci dərəcəli mükafatını almışam.
- Əsərlərinizdə postmodernist əhval-ruhiyyə varmı və müasir postmodenizmin paradiqmasından istifadə edirsinizmi?
- Çağdaş zamanın ağlabatmaz mahiyyət-ziddiyyətlərini yalnız paradoksal, qeyri-adi üslub-süjetlər-janrlarla dərk etmək mümkündür.
- Yaradıcılığınızın kuliminasiya nöqtəsində «Peyğəmbər» əsərini yazdınız. Bu, Qərbdə də geniş yayılıb ki, yazıçılar ahıl yaşlarında belə səpkili əsərlər yazırlar. Nobel mükafatı laureatları tanıyırıq ki, yaşlı vaxtlarında İsa Peyğəmbər haqqında əsərlər yazıblar. «Peyğəmbər»in yazılmasında yaşın doğurduğu hisslər rol oynadımı?
- Bu sual böyük müsahibənin yeganə sualı ola bilərdi. Lap qısaca cavabım - pillə-pillə yerdən göyə və göydən yerə aparan cavabdır:
Birincisi, əsl, həqiqi, yanlış izahatlarla saxtalaşmamış islamı dünyaya bəyan etmək;
İkincisi, sarsıdıcı dövranın gedişinə heyrət edən 21-ci yüzilliyin azad ruhlu müsəlmanın qapalı müsəlmanlara açıq xitabəti.
- Sizdə ilk nəzərə çarpan xüsusiyyətiniz qapalı olmağınızdır. Yazıçı Hemenquey deyirdi ki, yazısı danışmamalı, yazmalıdır. Siz də bu prinsiplə hərəkət edirsiniz?
- Bu suala səksən illiyimin ilk kəlamlarından biri lə cavab verəcəm. Çərxi-fələk ona görə fırlanmır ki, dəyirmidir - bu kiməsə lazımdır!
- Roman janrının tənəzzülə uğraması haqqında fikrləri doğru sayırsınızmı?
- Roman janrı ölməzdir – Allahın romanı Quran kimi.
- Azərbaycnın intellektual həyatında hansı dəyişiklikləri istərdiniz?
- Adı dillər əzbəri Mirzə Cəlilin dahiyanə ixtirasi olan Danabaş kəndinin sakinləri olmayaq.
- Ədəbi intellektual mühitə münasibətiniz necədir?
- Qüvvətli, mərd, düşünən, xalqa canı yanan, vicdanlı keyfiyyətlərə malik qələm sahiblərimiz az deyil, onlar mənim fəxrimdir.
- Nizami Cəfərovun rusdilli yazıçıların Azərbaycan ədəbiyyatına aidiyyatı olmadığı haqqında fikrini necə qiymətləndirisiniz?
- Dərs dediyim MQU-da oxusaydı ona «iki» yazardım. Çünki ədəbiyyat tarixindən və nəzəriyyəsindən xəbərsizdir. Nizamiyə məsləhətim odur ki, adını dəyişsin. Farsdilli Nizaminin bizlərə və bizim ədəbiyyatımıza nə dəxli var?
- 80 illik yubiley yaşınızda təbrikləri kimlərdən gözləyirsiniz, Yazıçılar Birliyindən, Azad Yazarlar Ocağından, yoxsa...?
- Təbrik göndərən də sağ olsun, göndərməyən də.

Natiq CAVADLI