Seymur Həziyev

Pərvizin prezidenti

“Öləngi” isə hələ çox SU aparacaq...

İlk dəfə prezidentin qalstukunu o çıxardı. Birinci adamın sonuncu adamın şəfqətinə necə möhtac olduğu gerçəyini yazdı. Söhbət Pərvizdən, onun “Öləngi” romanından gedir. Zamanında bədii dil baxımından bir sıra tənqidi yorumlara məruz qalsa da, mətn və ideya baxımından hələ də qiymətini almamış bir əsərdir desək, yanılmarıq. Öləngi ona görə qiymətini almayıb ki, bu romana da altmışıncıların meyarları ilə qiymət verilməyə cəhd edilir. Pərviz simvolistdir. Amma tərsinə. O, obrazın simvolunu deyil, simvolun obrazını yaradır. Buna görə də tənqidçiləri çaşdırır. Hər nə qədər “ birinci adam” prezidentin obrazıdırsa, prezident də “birinci adam”ın simvoludur. Buna görə də tənqidçi çaşır. Real obraz saydığı simvolun süjet boyu hərəkətlərini, pisixologizimini izləyə bilmir, izah edə bilmir. Məsələn, “Öləngi”nin baş qəhrəmanının etirafları onun öz bioloji mahiyyətinə nə qədər möhtac olduğunu, ona qovuşmaq üçün isə tək yolun ölüm olduğunu, amma bunu belə bacarmadığını etiraf etməsinin nə demək olduğunu tənqidçi necə anlasın ki, indiyə kimi bir pisixoloji roman təhlil etməyib. Bütün ömrü boyu öz biloji tələblərinə zidd yaşamış adam eyniylə bu tələblər baxımdan asosialdır. Axı o başqasının tərtib etdiyi proqram əsasında yaşayıb. Qayıdışına heç kim inanmaz. Yeganə yol ölümdür. Yəni adam kimi ölmək. Bu da mümkün deyil. O, zaman simvol içində olduğu konyukturanın qərarı ilə özünə təskinlik verir. Yəni ölüm hökmünü ləğv etməklə başqalarını da ölməkdən məhrum edir. Yəni insanlığa qayıdışdan.

“Öləngi”də ölüm yoxdur. Həyata doğulmaq var. Amma bu klassik dinlərdəki kimi başqa yeni həyata doğulmaq - reinkarnasiya deyil. Əslində, ölüm ölənlə davam etməkdə olan həyatın subyektləri arasında ilk körpüdür. Bu situasiyanı Jan Jak Derridanın ədəbi tənqid metodologiyasından yanaşaraq aydınlaşdırmağa cəhd edək.

Bu əsərdə nə yoxdur? Diqqət yetirsək, bütün həlqəvi süjetlərin gəlib başqa iki hadisənin govuşağında bitdiyini görürük. Amma əsərin sonunda yenə qatarlar eyni nöqtədən iki istiqamətə gedir. Qəhrəman isə lap sonda peyda olur. Sovet tənqidçiliyi belə süjeti necə tənqid edə bilər axı?.. Burada tarla yoxdur, əməkçi insan yoxdur, sosial hadisə kimi verilən ikili intriqalar, dialoqlar yoxdur. Yer altında yolların sonlu olduğu məlumdur. Amma Pərviz hadisələri elə təqdim edib ki, əsər qurtarır, həyat başlayır. Amma bütün roman boyu “yaşamaqmı, yaşamamaqmı” mübahisəsi gedir.





Yaxud qatardakı hamilə fahişənin nə doğacağını müəyyən etmək üçün tənqidçi mütləq əsərin girişində hansı simvollara obraz verildiyini anlamalıdır. Hadisələrin cərəyan etdiyi yeraltı qatarın hara apardığı da maraqlıdır. Amma burada həqiqətən də bir qaranlıq məqam var. İki dünya arası kimi seçilmiş qatardakı müəllimə və balaca qızcığaz kimdir? Bu obraz kimi simvola, simvol kimi obraza yapışmır. Məncə, tənqidçilər daha çox bu məqamdan yapışmalıdırlar. Amma prezidentin anlaşılmaz obraz olması və süjetin qarışıq olması ilə bağlı iddialar bir qədər haqsızlıqdır. Bu məqam da yerli postmodernstlərin “açıq mətn” məsələsinə yanaşmalarında olan anlaşılmazlıqdan doğur. Açıq mətn nədənsə sadə mətn kimi anlaşılır, yaxud da təqdim olunur. Açıq mətn problemi açıq qoyan mətndir. Burada simvolizmin heç bir yerliliyi, yersizliyi yoxdur. Yəni “Öləngi”nin problemi çox açıqdır. Adam hər kəsə zülm verib. Onun sayəsində bütün cəmiyyət eybəcərləşib. O, bütün sahibsiz doğulan günahların atasıdır. Elə buradaca qarlı havada “nəsə əkən ” adam yada düşür. Pərviz demək istəyir ki, siyasi-ictimai hadisə ilkin hərəkət enerjisini hansısa xırda niyyətdən alır. Böyük faciələr əslində xirda günahlardan törəyir.Amma günahkar baş verənləri o zaman anlayır ki, özü tam adamlıqdan çıxıb. İndi isə ölmək lazımdır, amma bu da mümkün deyil. Hər kəs öz dünyasına gedir. Fit səsi bütün sərnişinləri mənzillərinə yola salır. Amma Pərvizin qəhramanı olduğu yerdə dörd yol ayrıcında və seçimsiz qalır. Çünki, onun qoyduğu problem də eyni yerdə qalır. O ölüb, amma dünyasını dəyişə bilmir.

Roman janrı Pərvizin qələmində iki məsələni həll etdi. Ədəbiyyatda klassisizm postmodernizmin qarşısında diz çökdüyü kimi, həm də məişətdə modernizm sıradan çıxdı. Yəni insanlar obraza girməyin nə qədər fəciəvi nəticələr yaratdığını gördülər və anladılar. Bu mənada əslində prezident yoxdur. Sadəcə onun sıxıcı bir obrazı var və bu obraz xoşbəxt obraz deyil. Ona görə də Pərvizin prezidenti anlaşılmır. O hökmlü deyil. Obrazına məğlub olmuşların simvoldur. Bütün birincilərin simvolu...

Prezidentlik əslində bir obrazdır. Bu məntiqlə Pərviz obrazın obrazını yaradıb. Anlamaq zor olsa gərək. Açıq mətn burada bir balaca ikipərdəli funksiyadadır. Postmodern estetikanın Loytard məktəbi isə ədəbi tənqiddə postmodernizmin açar prinsiplərini belə xarakterizə edir. İroniya, pozitivizm və ictimai konsantrasiya. Bu mənada “Öləngi”ni tənqid və təftiş etmək üçün yeni ədəbi paradiqmadan yararlanmaqdan başqa yol qalmır.

Derrida deyir ki, struktur məsələsinə görə yanaşmaq xeyli əsərlərin anlaşılmasına mane olub. Məncə, Pərvizin “Öləngi”sinə də bu fikirləri aid etmək olar. Sovet dövründən qaynaqlanan ədəbi tənqid təfəkkürü, xətti süjetləri tənqid etmək üçün ideal kriteriyadır. Çünki bu dövrün ədəbiyyatı da qaydalar üzrə xətti süjetlər üstündə qurulub. Amma Pərviz “Öləngi”də sosial labirint yaradıb. Və bütün hadisələr xətti deyil, həlqəvi olaraq bir-birini izləyir. Mahiyyət isə ciddi siyasi hadisəyə aydınlıq gətirməklə sosial gərginliyi göstərməkdir. Pərviz burada ənənvi suallardan yararlanmayıb. Məsələn, bu əsər “xalq nə tələb edir” sualına cavab axtarmır. Və yaxud da “bizə nə lazımdır” kimi suala. “Öləngi”də bütün ölkənin problemi bir sualla araşdırılır: “Prezident adamdırmı?”

Pozitivist yanaşma əsərin adında və sonluğunda açıq ifadə olunub. Pərvizin əsərinin ikinci qəhrəmanı və belə görünür ki, əsas adamı həm də mələkdir. Uşaq cildində olan mələk. Burada uşaqlıq da, mələklik də məsumluğun simvoludur. Eyni zamanda əsərin birinci qəhrəmanı, yəni prezident ölümü təmsil edirsə, ikinci qəhraman həyatın təmsilçisidir. Məhz, əsərin sonunda bu körpənin yenidən gözə görünməsi fonunda qatarların yoluna davam etməsi pozitiv elementin təntənəsidir.

İroniya, əslində əsərin birinci qəhrəmanı ətrafında baş verən bütün hadisələrin təqdimatında var. Məsələn, prezidentin metroya düşə bilməməsi onun böyük adam olması fonunda ciddi ironik haldır. Hökm etdiyi insalardan qorxmaq paradoksu “hökm etmək” məsələsini gülüş obyektinə çevirir. “Kimə hökm etmək” sualı meydana çıxır. Pərviz sona qədər bu adamın özünü idarə edə bilməməsinə ironik pərdə sallayır.

İctimai konsentrasiya məsələsi isə əslində tamam ustalıqla verilib. Hamı eyni yerə baxmaq istəmir, amma eyni faktla qarşılaşır. Həyatın bütün sahələrində bir nöqsanın yaratdığı çətinliklər var. Baxmayaraq ki, hər kəs öz aləmindəymiş kimi davranır, ya da davranmaq istəyir. Zaman burda daha maraqlı təqdimatda verilib. Hadisələr zamandan xaricdə davam edir. Bu - həm də belə davam edərsə, nə qədər davam etməyinin fərqi yoxdur kimi başa düşülməlidir.
Sovet ədəbi tənqidinin aciz qaldığına isə bir izah vermək olar. Şorbanı çəngəllə içməyə cəhd kimi. “Öləngi” isə hələ çox SU aparacaq...

29.11.08