Bütün mübarək, filosof!

HEYDƏR HÜSEYNOV MÜBAHİSƏSİNƏ DAVAM

A. MƏMMƏDOV

Hər bir kulturanın kim(lər)i dahi seçməsi, öz klassiklərindən kim(lər)ə təslim olması çox əhəmiyyətlidir. Bu, kulturanın sonrakı inkişafına, milli təlim-tərbiyənin necə qurulmasına təsir edən amildir. Amma xalq gərək öz dahisini köhnəltsin də. Dahi - təkcə heykəli yapılmaq, bütləşdirilmək üçün deyil.

Dahilik - yaradıcılıqdır. Daha doğrusu, yaradıcılığın zirvəsidir. Bu məntiqlə baxdıqda, ilk dəfə təkəri kəşf edən və yaxud ilk dəfə çaxmaq daşını yonan adam da öz dövrünün dahisi idi. Müasir dövrdə isə ortabablıq dəbdədir, bütün dünyada ümumi cırlaşmaya meyl müşahidə edilir. Bunu hələ XIX əsrdə ilk dəfə Nitse deyib, XX əsrdə də dəfələrlə təkrarlanıb.



Heydər Hüseynovun imkanları və bəxtsizliyi



Bəli, Heydər Hüseynov sıxışdırılıb, təqib edilib, az yaşamaq məcburiyyətində qalıb və s. Mən də artıra bilərəm: baza təhsili fəlsəfə olmayıb (fəlsəfəyə ədəbiyyatdan gəlib), öz dövründə Avropa fəlsəfəsindəki yenilikləri izləmək şansı olmayıb (ümumiyyətlə, o, Qərb fəlsəfəsini dərindən bilməyib, adlar səviyyəsində məlumatlı olub) əyalətdə yaşamalı olub və s. və i. Amma bütün bunlar səbəblərdi, bunlar üçün hamımız məyus oluruq. Bəlkə də, Heydər Hüseynov talantlı adam olub, o, Qərb universitetlərinin birində işləmiş olsaydı, hər şey daha başqa cür ola bilərdi. Amma məsələ burasındadı ki, Heydər Hüseynov rütbəsinə və vəzifəsinə görə bu gün hansısa "gənc fəlsəfə tədqiqatçısı"nın malik olduğu imkanlardan müqayisə edilməyəcək dərəcədə artıq imkanlara da malik olub. Bəs bunu hara qoyaq?

Ömrünün arzusunu "dünya fəlsəfə irsini Azərbaycan dilində görmək" olduğunu elan etmiş fəlsəfə akademikimiz özü əsərlərini rus dilində yazıb! Bunu da "geniş ictimaiyyət"ə çatdırmaq lazımdır.

"Mən deməsəm heç kim deməyəcək" (Nitse). Həm də ona görə ki, mən Azərbaycan fəlsəfə təhsilinin yetişdirməsi deyiləm, fəlsəfəni "...nə vaxtsa məhz Heydər Hüseynov tərəfindən əsası qoyulmuş fakültələrdə, institutlarda" öyrənməmişəm. Yəni buralarda heç kimə heç bir fəlsəfi borcum yoxdur.

Azərbaycanın "gənc fəlsəfə tədqiqatçıları"ndan danışılır. Hardadı axı onlar? Kimlərdi? Azərbaycanda heç üç nəfər beləsi yoxdur! Halbuki, Azərbaycanda mən də bilirəm ki, yaşı 35-in altında olan, onlarla, bəlkə yüzlərlə fəlsəfə elmləri namizədi var. Amma onların - heç kim məndən inciməsin - fəlsəfənin heç "f"sinə də dəxli yoxdur!

"Haydeggeri yetişdirə bilmək üçün əvvəlcə onların mühitini yetişdirmək lazımdır", deyilir. Əlbəttə! Bunu kim inkar edə bilər?! Amma mühiti yaradan filosof deyil, hələ "gənc fəlsəfə tədqiqatçısı heç deyil, dövlətdir, siyasi hakimiyyətdir, elm və təhsil sistemidir. Əgər bu gün AMEA-nın Fəlsəfə İnstitutunun elmi işçiləri təqribən 150 AZN məbləğində maaş alırlarsa, XXI əsrdə iş otaqlarımızda nəinki kompüter, heç allahın telefonu da yoxdursa, hamı işə gələn gün əyləşmək üçün stol-stul da çatışmırsa, ildə bir-iki dəfə (?) təşkil olunan konfranslarda yalnız "qocaman filosoflar" söz alıb danışır və "gənc fəlsəfə tədqiqatçıları" da onlara fağır-fağır qulaq asırlarsa, elmi məqalələrimizi çap etdirmək üçün aylarla gözləməli oluruqsa, aylıq dolanışıq üçün 3-4 ayrı təhsil müəssisəsində dərs demək və bununla da mütaliə və düşünmək üçün ən dəyərli olan sərvətimizi - zamanımızı havaya sovurmaq məcburiyyətində qalırıqsa, öz şəxsi düşüncəsini adda-budda səsləndirəndə də dərhal milli irsi inkar eləməkdə, oxumamaqda, hazırlıqsız olmaqda günahlandırılırıqsa, mində bir əmələ gələn təsadüfi elmi diskussiyalarda böyük-kiçik subordinasıyasına əsasən susduruluruqsa, hansı mühitdən danışmaq olar?! Və bu mühiti kim yaratmalıdır?



Tədqiqatçı, yoxsa təşkilatçı?



Heydər Hüseynovu tənqid etmək üçün onu Haydeggerlə müqayisə eləməyi birinciyə qarşı ədalətsizlik sayıram, mən "Dahilərin divanı" efirində də onları müqayisə etməmişəm. Çünki belə bir müqayisə, ümumiyyətlə, kökündən yanlışdır. Buna görə də, mən polemikanı Haydegger-Heydər Hüseynov müqayisəsi üzərində qurmağı qüruruma yaraşdırmıram.



Heydərhüseynovçuluq nədir?



Qərb fəlsəfəsində, məsələn, Kant irsinin davamçılarını neokantçılar, Marks irsinin davamçılarını Frankfurt məktəbi (bu məktəbə daxil olmayan Althusser, Qramşi kimi marksistlər də var), Husserl irsinin davamçılarını fenomenoloqlar kimi tanıyırıq və s. Azərbaycan kimi bir yerdə hətta Axundovçu olmaq da, Asif Ataçı olmaq da müəyyən mənada başadüşüləndi. İndi isə xahiş edirəm, lütfən, bilən birisi mənə izah eləsin, bu gün Heydər Hüseynov fəlsəfəsinin davamçısı olmaq, ümumiyyətlə, Azərbaycan fəlsəfəsində heydərhüseynovçuluq nə deməkdir? Əks bir sual: Bəs, Heydər Hüseynov fəlsəfəsini rədd edən fəlsəfəçinin mövqeyi nədir? Çünki bir şəxsin Marksı rədd etməsindən onun idealist olduğunu başa düşərsiniz, Darvini, Axundovu rədd etməsindən onun dindar olmasını başa düşə bilərsiniz və s., bəs Hüseynovu rədd edən - kimdir? Bunları ona görə soruşuram ki, H. Hüseynovun adı ilə bağlanan milli fəlsəfi irs doğrudan da varsa, qoy bu açıq-aydın ifadə edilsin.

Bir anlığa təsəvvür edək ki, UNESCO-nun hansısa bir kataloquna, XX əsrdə Azərbaycan fəlsəfəsinin səsləndirdiyi 3-4 fəlsəfi tezisi dünyaya təqdim edəsi olsaq, Heydər Hüseynovun hansı filosofemasını ingilis dilinə tərcümə edəcəyik? Heç hansını. Çünki belə bir filosofema ortada yoxdur! Onda bu bütü niyə yaradırsınız? Əgər bu, sadəcə tarixə hörmətdirsə, H.Hüseynovun da müraciət elədiyi M.F.Axundovun və yaxud H.B.Zərdabinin yaradıcılığı daha dəyərli, fəaliyyəti daha böyük qəhrəmanlıq deyilmi?

Mən Heydər Hüseynovun sadəcə olaraq, ictimai şüura "görkəmli filosof", "milli fəlsəfi irsimiz", "dahi" kimi yerləşdirmək cəhdlərinə etiraz edirəm. Şəxsən mənim üçün söhbət H.Hüseynovdan getmir. Söhbət milli fəlsəfi irsin necə və hansı kriterilərlə müəyyən olunmasından, gələcəyimizin nəyə varis olacağından gedir. "Öz fəlsəfəmiz"i öyrənməkdən imtina etmirik. Amma H.Hüseynov "fəlsəfəmizin özü"dürmü? Soruşuram: Azərbaycan fəlsəfi fikir tarixindən Heydər Hüseynovu çıxarsaq (o, əslində orda heç yoxdur da), nə baş verər? Mənim cavabım: Heç nə. Halbuki dahi - əvəzedilməz adamdı.

Heydər Hüseynov kimi bir alimi fəlsəfi araşdırmalara və milli filosofluğa örnək eləmək Azərbaycanda gələcək fəlsəfə tədqiqatlarını yanlış yönə çəkə bilər. Çünki o, ən ciddi monoqrafiyasını dissertasiya janrında yazıb. İnterpretasiyasız və transsendensiyasız icmalçılıq və xülasəçiliklə, üstəlik siyasiləşmiş fəlsəfəçiliklə məşğul olub. "Gənc fəlsəfə tədqiqatçıları" bu əsərə baxıb, fəlsəfi araşdırmanın bunlardan ibarət olduğunu sana bilərlər. Əslində H.Hüseynov bununla Azərbaycanda özü də istəmədən çox zərərli metodoloji ənənənin əsasını qoyub.

Heydər Hüseynov əsla fəlsəfə, əqidə şəhidi də sayıla bilməz. Onun intiharında idraki mövqe toqquşması yox, sadəcə olaraq psixoloji səbəblər olub. Hüseynov psixoloji terrorun qurbanıdır. Onun qızı, hörmətli Sara xanım özü yazır ki, bu intiharın səbəbi atamın öz ailəsini sürgündən xilas eləmək istəyi olub.

Repressiya qurbanlarının sırası çox müxtəlifdir. Onların arasında Ə.Qarayev, R.Axundov kimi bolşeviklər, inqilabçılar da var, M.Müşfiq, H.Cavid kimi bu işlərdən tamamilə uzaq günahsız şairlər də. Lirik şeirlər yazan 30 yaşlı Müşfiq güllələnir, amma Müsavat hökümətinin üzvü Üzeyir bəy sağ-salamat qalır (çünki şəxsən Stalinin özü "Arşın mal alan"ı bəyənibmiş - bu məlumatı mənə çox hörmətli professor R.Bədəlov verib), S.Vurğun sağ-salamat qalır, C.Qaryağdıoğlu salamat qalır və s. İndi burada hansı qanunauyğunluqdan, determinizmdən danışmaq olar? Demək istəyirəm ki, repressiya qurbanları yaradıcılıqları və fəaliyyətlərinə görə heç də riyazi dəqiqliklə seçilməyiblər. Burda böhtandan, şəxsi düşmənçilikdən tutmuş, kaprizədək ən müxtəlif səbəblər işləyib. Heydər Hüseynov isə dövrün ideologiyasına nəinki zidd bir şey yazmayıb (heç sətir altında da), əksinə, o, hakim ideologiyanın tərənnümçüsü olub.

Qaldı onun elmi təşkilatçılığına, təsəvvür edin, heç indinin özündə özəl universitetlərin akademik azadlığı yetərincə deyil, o ki qala ötən əsrin 40-cı illərində Hüseynova elmi təşkilatçılıq azadlığı verilmiş olaydı. Özü də fəlsəfə kimi çox strateji bir sahədə. İnandırıcı deyil. Bu işlər ona sadəcə olaraq tapşırılmışdı. Bir sözlə, Heydər Hüseynov nə dahidir, nə də təşkilatçı, o, sadəcə olaraq, tədqiqatçıdır, özü də zəif tədqiqatçı.

Ümumiyyətlə, son zamanlar tarixi simalara yanaşmalarda "oğru qəhrəmanlar" uydurmaq meyli xeyli güclənib. Bu, ümummilli natamamlıq kompleksindən irəli gəlir. Vaxtilə Sovetin sadiq qulluqçuları olmuş adamların əsərlərində və əməllərində guya gizli milli təəssübkeşlik axtarılır və tapılır. Mən tapılmış belə "milli" qəhrəmanları "oğru qəhrəmanlar" adlandırmaq istəyirəm. Yəni onlar tirana qulluq edə-edə guya millət üçün yaxşı mənada oğurluqlar da edirlərmiş. Qəhrəman olar Asif Ata kimi, Elçibəy kimi, Z. Bünyadov kimi və s. Söhbət onların mövqeyindən, dünyagörüşlərinin doğru və yaxud yanlışlığından getmir, söhbət tiranla açıq qarşıdurmanın olub-olmamasından gedir. Biz özümüzə təsəlli veririk ki, tirandan olmaya-olmaya, mənəvi ola-ola, tiranın yanınacan dırmaşa bilmişik və tiranın barmaqlarının arasından sızan bal damlasını sıyırıb (özlüyümüzdə: oğurlayıb) yetimin ağzına sürtməklə böyük iş görmüş oluruq. Amma unuduruq ki, tiran bizə necə rişxəndlə gülür. Unuduruq ki, tiranlar vicdanlılara vicdan rahatlığı sədəqə verməyi bacarırlar. Heydər Hüseynov da indi kimlər üçünsə bax belə vicdan təsəllisidir.



"Azərbaycanda

fəlsəfi və ictimai

fikrin tarixi"



Bəli, Azərbaycanda fəlsəfə var, amma üç nəsnənin adı kimi: 1) Universitetlərdə tədris edilən fənnin adı kimi fəlsəfə, 2) Kafedranın adı kimi fəlsəfə, 3) Dərsliyin adı kimi fəlsəfə. Böyük mənada, axtarış, təfəkkür çevrilişi, yaradıcı inkar, hermenevtik yenidən-mənalandırma, kultural özünə-refleksiya kimi fəlsəfə isə yoxdur. Yalnız bir neçə şəxsin bu istiqamətdə dəyərli cəhdləri olub və var.

Azərbaycanda olmayan fəlsəfənin tarixi də yoxdur, sadəcə "fəlsəfi fikrin" tarixi var! Amma nədir bu "fəlsəfi fikir"? Əvvəla, elmi ədəbiyyatda fəlsəfə tarixi var, fəlsəfi fikir tarixi yoxdur. Çünki fəlsəfi baxımdan, hər bir fikir elə "fəlsəfi"dir. Fəlsəfə yox, fəlsəfi fikir axtarışının nəticəsidir ki, bizdə hansısa aforizma, yaxud bir az qəliz misra dərhal "fəlsəfi fikir" kateqoriyasına, onun müəllifi də "fəlsəfi fikir" tarixinə daxil edilir. "Fəlsəfə" əvəzinə qeyri-müəyyən "fəlsəfilik" kriterisi imkan verir ki, istənilən adamdan filosof düzəldə biləsən. Ayıbdı axı, özümüzü niyə belə yazıq günə salırıq biz?!

"İctimai fikir"in sərhədləri isə daha da qeyri-müəyyəndir, belə ki, bura publisistdən tutmuş, yazıçıya qədər əlinə qələm keçmiş hər bir mərhumu daxil etmək olar və bunu edirlər də. Məsələn, dünyanın heç yerində Şekspir, Dante, Göte kimi şairləri və yaxud İbsen, Bekket kimi dramaturqları fəlsəfə (lap olsun fəlsəfi fikir) tarixinə daxil etmirlər. Bizdə isə Fizuli, Nizami kimi böyük şairlərin, Mirzə Cəlil, N.B.Vəzirov kimi dramaturqların adları bu tarixə daxil edilir.

Bütün bu problemlər ondan yaranır ki, biz hələ fəlsəfənin nə olduğunu özümüz üçün aydınlaşdırmamışıq. Buna görə də, kiminsə adını fəlsəfi irsə (ensiklopediyaya) daxil edəndə onun icmalçılığı və xülasəçiliyi bizə yetərli görünür. XX əsrdə "Fəlsəfə nədir, nə deyildir, nə üçündür, nə olmalıdır?" kimi suallara cavab verməyə çalışmayan Qərb filosofu olmadı az qala. Bizdə isə bu sualı qoymaq mənasız gəlir. Sanki hər şey hamıya aydın imiş, sanki hər şey birmənalı imiş kimi.

"Bu, bizim özümüzküdü" prinsipi üzərində "milli fəlsəfə" qurula bilməz. Məgər Sartr fransızdır, yoxsa Yaspers almandır? Husserl yəhudi idi, nasist rejiminin təqiblərinə tuş gəldi, amma almanca yazırdı və fenomenologiya məktəbini Almaniyada yaratmışdı, bu günə qədər də bu məktəbin ocağı Almaniya sayılır. İndi almandan onların "milli" fəlsəfələrini soruşsaq Husserli bura daxil etməzmi?

Bizim fəlsəfə alimlərimizin əksəriyyətinin milli fəlsəfi irsə bağlılıqlarında bir psixoloji amil də var: onlar bu irs hesabına fəlsəfə alimi olublar. M. Ə. Sabir neçə adamı fəlsəfə alimi edər, ilahi, Nərimanov neçə adamı fəlsəfə alimi edər?! Azərbaycanda bu görkəmli şəxslərin "fəlsəfi" sitatları hesabına fəlsəfə alimliyi dərəcəsi almış onlarla "filosof" var. Halbuki, filosof olmaq üçün təkcə alman gənci Kantı və Hegeli bilməli deyil.

Sonda məni bu sual düşündürür: Görəsən, Heydər Hüseynov bütü əslində kim(lər)in yerini doldurmaq üçün planlaşdırılıb? Bu dişsiz qəhrəman, bu fəlsəfəsiz filosof kimə lazımdır?.. Hər halda əla düşünülüb, fəlsəfə əvəzinə fəlsəfənin surroqatı, filosof əvəzinə Heydər Hüseynov